Türkiye'de deprem tehlikesi! Hangi iller öne çıkıyor?

Türkiye’nin deprem gerçeği, yalnızca bir kentin değil milyonlarca kişinin ortak gündemi. Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu’daki aktif fay sistemleri farklı illerde ciddi sarsıntı tehlikesi oluşturuyor. Ancak sosyal medyada dolaşan “en riskli iller sıralaması” paylaşımları önemli bir ayrıntıyı gözden kaçırıyor: AFAD’ın resmî haritası kentleri birinciden sonuncuya dizmiyor. Peki hangi bölgeler neden dikkat çekiyor, deprem tehlikesi ile gerçek zarar riski arasındaki fark ne?

Marmara’da hangi iller dikkat çekiyor?

Kuzey Anadolu Fay Sistemi, Marmara Bölgesi’nde deprem tehlikesinin değerlendirilmesinde temel unsurlardan biri. İstanbul, Kocaeli, Sakarya, Yalova ve Düzce gibi iller bu nedenle sık sık gündeme geliyor. Bununla birlikte bir il sınırı içinde bütün mahallelerin aynı tehlikeye sahip olduğu düşünülmemeli. Faylara uzaklık, yerel zemin koşulları ve olası sarsıntının özellikleri kısa mesafelerde bile farklılık gösterebilir. Nüfusun ve yapılaşmanın yoğun olduğu yerlerde olası kayıpları azaltmak için bina güvenliği ve hazırlık çalışmaları ayrıca önem taşıyor.

Doğu Anadolu’daki faylar neden izleniyor?

Doğu Anadolu Fay Sistemi ve çevresindeki tektonik yapılar, Kahramanmaraş, Hatay, Malatya, Adıyaman, Elazığ ve Bingöl çevresindeki deprem tehlikesini anlamak açısından önem taşıyor. Geçmişte yaşanan büyük depremler, yalnızca fayın varlığının değil yapı kalitesinin ve yerleşim koşullarının da sonuçları belirlediğini gösterdi. Bir bölgede daha önce büyük deprem yaşanmış olması, o bölgenin artık deprem yaşamayacağı anlamına gelmez. Aynı şekilde her küçük sarsıntıyı daha büyük bir depremin kesin habercisi olarak yorumlamak da bilimsel değildir.

Ege Bölgesi’nde hangi kentler öne çıkıyor?

Batı Anadolu, birbiriyle ilişkili çok sayıda aktif fay ve gerilme yapısı barındırıyor. İzmir, Manisa, Aydın, Denizli, Muğla ve Balıkesir gibi iller bu nedenle deprem tehlikesi tartışmalarında sıkça anılıyor. Özellikle alüvyon zeminlerde sarsıntının büyümesi ve bazı koşullarda sıvılaşma gibi etkiler, aynı büyüklükteki bir depremin farklı yerleşimlerde farklı sonuçlar doğurmasına yol açabiliyor. Bu yüzden yalnızca ilin adına bakarak evin veya iş yerinin güvenli olduğu ya da olmadığı sonucuna ulaşmak doğru değil.

AFAD haritasında neden il sıralaması yok?

Türkiye Deprem Tehlike Haritası 1 Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe girdi. Harita, eski birinci, ikinci ve üçüncü derece deprem bölgesi yaklaşımının yerine konuma göre değişen yer hareketi parametrelerini kullanıyor. Bu nedenle “Türkiye’nin en riskli birinci ili” gibi kesin bir resmî sıralama çıkarılamıyor. Aynı ilin farklı ilçeleri, hatta farklı noktaları için haritada farklı değerler görülebiliyor. Harita, belirli bir konumdaki deprem tehlikesini anlamaya yardımcı olur; tek başına bir binanın dayanıklılığını veya gelecekteki can kaybını göstermez.

Deprem tehlikesi ile deprem riski aynı mı?

Deprem tehlikesi, bir yerde beklenebilecek sarsıntının özellikleriyle ilgilidir. Deprem riski ise bu tehlikenin insanlara, yapılara ve altyapıya verebileceği olası zararları da içerir. Örneğin benzer yer hareketine maruz kalabilecek iki mahallede yapıların yaşı, mühendislik kalitesi, nüfus yoğunluğu ve acil müdahale imkânları farklıysa sonuçlar da farklı olabilir. Bu ayrım, yalnızca haritada koyu renkli bir alan görerek kesin hüküm vermemek gerektiğini ortaya koyuyor. Asıl hedef, tehlikeyi bilerek kırılganlığı azaltmak olmalı.

Yaşadığınız yer için hangi kontroller önemli?

Öncelikle AFAD’ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası üzerinden bulunduğunuz konumun tehlike değerlerine bakabilirsiniz. Ancak binanın güvenliği için yetkin mühendislerin yapacağı teknik değerlendirme gerekir. Yapı ruhsatı, proje uygunluğu, taşıyıcı sisteme müdahale edilip edilmediği ve zemin etüdü gibi bilgiler de önemlidir. Evde devrilebilecek eşyaların sabitlenmesi, aile afet planının hazırlanması, toplanma alanlarının öğrenilmesi ve acil durum çantasının hazır tutulması ise herkesin atabileceği pratik adımlar arasında yer alır. Depremin zamanını kesin olarak önceden bildiren güvenilir bir yöntem bulunmuyor.