Psikolojik Danışman Mizgin Yarbatak İzmir Gaste'ye anlattı: Nedir bu oyun terapisi?

Son yıllarda çocuk sağlığına yönelik bilincin artmasıyla birlikte oyun terapisi de gündeme geldi. "Oturup çocukla oyun oynayıp sorunlarını anlama" gibi bir tanıma indirgenen oyun terapisinin aslında ne olduğunu ve ne olmadığını Psikolojik Danışman ve Oyun Terapisti Mizgin Yarbatak ile konuştuk. Kendi hiyakesini de, mesleğini de içtenlikle anlatan Yarbatak, seans odasının mahremiyetinden çocukluk hafızasının gizemlerine, popüler kültürün yarattığı "her şeyi travmaya bağlama" kolaycılığından ekran bağımlılığına kadar pek çok konuda soruları yanıtladı.

'BİRİNİN HİKAYESİNE EŞLİK ETMEK MUAZZAM'

Burcu Taner: Sizi daha yakından tanıyarak başlayalım mı? Bu alana yönelme hikâyeniz nasıl başladı?

Mizgin Yarbatak: 10 yıllık psikolojik danışmanım. Lisansımı ve yüksek lisansımı Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik (PDR) üzerine tamamladım. 6 senedir de kendi ofisimde danışan kabul ediyorum. Aslında bu alana yönelmemin temel amacı kendime iyi gelmekti. Bölümü seçmemde ve okumamda babamın kaybı sürecinde bana büyük destek veren rehber öğretmenlerim oldu. Lisedeyken öğretmenim bana psikoloji kitapları verirdi; Jung’u, Erich Fromm’u o zamanlarda, kim olduklarını tam kavramadan okurdum. Ama buraya ait olduğumu o zamandan hissetmiştim. Üniversite yıllarında da yol gösteren çok kıymetli hocalarla karşılaştım. Bu meslek benim için hiçbir zaman sadece bir iş olmadı; bir nevi sosyal sorumluluk projesi gibiydi. Birine ufak da olsa yardım etmek, onun hikâyesine eşlik etmek muazzam bir şey.

ÇOCUKLARIN KOŞULSUZLUĞU

B.T.: Çocuklarla çalışmak sizi her zaman çok heyecanlandırıyor. Çocukluk dönemi sizin için neden bu kadar kilit bir yerde duruyor?

M.Y.: Çocukların spontanlığı, koşulsuzluğu, sevgiyi alıp veriş biçimleri o kadar temiz ki… O saflık, dünyanın kirliliğine izin vermeden yoluma devam etmeme yardımcı oluyor. Bu yaklaşımımda babamın öğretilerinin de payı büyük. Babam bize dürüst ve iyi insan olmamızı, insanlara yardım etmemizi tavsiye etmişti. Mahallede çocuklarla oyun oynayan tek yetişkindi. Çocuklukta kurduğumuz temaslar hayat boyu büyük kurtarıcı oluyor. İnsan büyüdükçe, ergenlik sonrasında bazı şeyler et ile kemiğe büründüğü için değişmek ve değiştirmek zorlaşıyor. Fakat çocukluktaki değişim çok daha kalıcı. Çocukların "ben yeterliyim, sevilebilirim, önemliyim" gibi inançları erken yaşta kazanması, yakınlıktan kaçmayan, sağlıklı yetişkinlere dönüşmelerini sağlıyor.

MÜDAHAKESİZ ÖZGÜR OYUN

B.T.: Peki bu yolculukta oyun terapisiyle yolunuz nasıl kesişti? Oyun terapisinin çocuk ruhundaki karşılığı nedir?

M.Y.:Rotamı belirlerken kariyer odaklı stratejilerim hiç olmadı. Hep bir ihtiyaçtan veya eksiklikten yola çıktım. Mezun olduğumda bir kreşte çalışmaya başladım. Yetişkinlerin çocuklara bakış açısının hâlâ çok geleneksel ve adeta Sanayi Devrimi’ndeki gibi "küçük yetişkin" odaklı olduğunu gördüm. Oyuna çok müdahale ediliyordu. Oysa Homo Ludens kavramı vardır; oyun oynayan varlık demektir ve oyunun kültürden bile eski olduğu bilinir. Oyun terapisi, çocuğun dışarıda ifade edemediği veya farkında olmadan yüklendiği ne varsa onları dışa vurma alanıdır. 0-3 yaş dönemi, anısal belleğin işlemediği ama implicit (örtük/impulsif) hafızanın her şeyi kaydettiği bir dönemdir. Çocuk o dönemin sinir sisteminde bıraktığı izlerle yaşar. Oyun terapisi serbest çağrışım ve metaforlarla tam da oraya ulaşır. Çocuk ön belleğini ve mantık-muhakeme süzgecini kullanarak o anıları şimdiki versiyonuyla yeniden işler, dönüştürür.

OYUN TERAPİSİ ÇOCUKLA OYNAMAK DEĞİL

B.T.: Seans odasında nasıl bir süreç işliyor? Dışarıdan bakıldığında sıradan bir oyun gibi görünen şey, uzman gözüyle nasıl bir alana dönüşüyor?

M.Y.: Bizim yaptığımız şey sadece çocukla oyun oynamak değil. Bazen seanslar boyunca çocuk hiç oyun oynamayabilir. Ancak orada bir yetişkinin onu koşulsuz dinlediğini, gördüğünü hissetmesi bile iyileştiricidir. Oyun terapisi en basit haliyle benim sinir sistemimle çocuğun sinir sisteminin uyumlanma (eşleşme) halidir. Öyle bir senkronizasyon oluşur ki, duruşundan, ses tonundan, oyuncağı konumlandırmasından onun regülasyon durumunu anlarım. Bu yüzden çok hassas bir alandır. Bazen kendi sistemim gergincə veya üzgünsem seans iptal ederim. Çünkü ben regüle olamıyorsam, o çocuğun benimle regüle olması mümkün değildir.

YANLIŞ UYGULAMALAR CİDDİ RİSK YARATIR

B.T.: Bu alan son dönemde çok popülerleşti. Ancak uzman olmayan kişilerce yürütülen süreçler de var. Ebeveynler bu durumdaki riskleri nasıl yönetmeli?

M.Y.:  Çok önemli bir konuya temas ettiniz. Alan dışı kişilerin oyun terapisi adı altında uyguladığı ciddi yanlışlar var. Örneğin bir aile bana gelip daha önceki deneyimlerinde çocuğun odaya kapatıldığını, 50 dakika boyunca ağlasa bile dışarı çıkarılmadığını anlattı. Bu durum oyun terapisinin ruhuna tamamen aykırıdır. Oyun terapisinde çocuğun rızası ve gönüllülüğü esastır. Ebeveynlerin uzman seçerken liyakate, terapistin aldığı eğitime ve etik yaklaşıma çok dikkat etmesi gerekir. Terapist çocukla doğrudan bağ kurmalıdır. Aile görüşmeleri 5 dakikalık geçiştirmelerle değil, çocuğun gelişimini ve sinir sistemini bütüncül takip edecek derinlikte yapılmalıdır.

'EKRANI HAYATTAN ÇIKARMAK ÇÖZÜM DEĞİL'

B.T.:Günümüzün en büyük ebeveyn çıkmazlarından biri de ekran kullanımı. Oyunun yerini ekranın alması konusunda yaklaşımınız nedir?

M.Y.:Çocukları ekrandan tamamen soyutlayacağız deyip sonrasında çaresiz kalan ebeveynleri asla yargılamıyorum. Çünkü yetişkinlerin de nefes almaya, sakinleşmeye ihtiyacı var. Ancak şu bir gerçek: Ebeveynin regülasyon kaynağı neyse, çocuk için de o oluyor. 0-3 yaş döneminde ekran önerilmez çünkü beynin algılayabileceğinden çok daha hızlı uyaran sunarak duyusal aşırı yüklemeye yol açar. Ancak tek başına ekran süresine odaklanmak yerine, ebeveynin çocukla kurduğu bağın niteliğine bakmak gerekir. Bağ varsa, ilişki varsa iyileşme ve gelişim kaçınılmazdır.

'Çocuk ruh sağlığı toplumdan bağımsız değil'

B.T.:Son yıllarda ebeveynlerin size başvuru nedenlerinde ne gibi değişimler gözlemliyorsunuz? Toplumsal süreçler çocukları nasıl etkiliyor?

M.Y.: Pandemi öncesi ve sonrası arasında çok ciddi bir kırılma var. Toplum olarak daha güvensiz hissettikçe, ilişkiler ve ortak masalar dağıldıkça çocuklar da içe kapandı. Binalara, yapay ortamlara hapsolmuş durumdalar. Eski sokak kültürünün kazandırdığı o duygusal dayanıklılıktan (resilience) yoksun büyüyorlar. Ayrıca okulda yaşanan olumsuz olaylar, toplumsal krizler doğrudan çocukların sinir sistemine yansıyor. Çocuklar küçük olduğu için duygularının da küçük olduğu varsayılıyor; "sen ne anlarsın" denilerek yok sayılıyorlar. Oysa bir evcil hayvanın kaybını bile "kaçtı" diyerek saklamak, çocukta ömür boyu sürecek bir terk edilmişlik hissiyatı yaratabilir. Gelişim seviyesine uygun olarak her doğru çocukla paylaşılmalıdır.

'Her olumsuz deneyimi travma olarak etiketlemek doğru değil'

B.T.:Sosyal medyanın da etkisiyle her şeyi bir "travma" çerçevesinde okuma eğilimi oluştu. Her olumsuz deneyim gerçekten travma mıdır?

M.Y.:Hayır, kesinlikle değil. Aileler bazen okulda dizi kanayan çocuğun bunu travma haline getirmesinden korkuyor. Travma, yaşanan olayın kendisi değil; o olaydan çıkardığımız anlamdır. Çocuğu koruma dürtüsüyle cam fanusa hapsetmek, onun duygusal dayanıklılık kazanmasını engeller. Yaşama karışmalı ki duygu regülasyonunu ve ilişki sürdürmeyi öğrensin. Bilgi çağı ne yazık ki hissetmenin önüne geçti. Biz ruhla çalışıyoruz. İnsanı ve çocuğu bir laboratuvar nesnesi gibi analiz etmek yerine, spontan olarak keşfetmeye ve bağ kurmaya ihtiyacımız var.